Amsterdam Monumentenstad

De gevel staat op vlucht

De voorgevel van woonhuizen in de Amsterdamse binnenstad staat doorgaans 'op vlucht': de voorgevel helt iets schuin voorover. Pas in de 19de eeuw komt er een einde aan deze traditie en worden gevels 'op lood' gebouwd, dat wil zeggen volgens de lijn van het schietlood. In dit artikel wordt uitgelegd waar deze eigenaardigheid van Amsterdamse woonhuizen vandaan komt.

Het laat-middeleeuwse woonhuis, het houten huis, had een houtskelet met op elkaar gestapelde houten jukken bestaande uit stijlen, balken en korbelen. Om te voorkomen dat ingewikkelde houtconstructies boven elkaar moesten worden geplaatst, stak iedere verdieping ca. 20 cm uit boven de verdieping eronder. We noemen zulke houten gevels 'overkraagd'.

Toen in de 2de helft van de 15de eeuw de zijmuren van steen moesten zijn, werden er ook al stenen voorgevels gebouwd, maar de onderpui bleef nog van hout. Het gaat daarbij om huizen die nog steeds een houtskelet hebben, maar (gedeeltelijk) stenen gevels die niet dragend zijn maar met ankers zijn opgehangen aan het houtskelet. Een stenen gevel kan echter niet worden overkraagd en 'op lood' bouwen zou ruimteverlies betekenen. Er werd daarom 'op vlucht' gebouwd door de gevel voorover te laten hellen. Soms gebeurde dat zo dramatisch dat de toppen van de huizen elkaar in stegen gevaarlijk dicht naderden. Een keur uit 1565 bepaalde daarom dat een gevel niet meer dan 2,5 cm per meter voorover mocht staan. Dit gebeurde in de praktijk alleen bij gevels aan de straat, ook bij zijgevels van hoekhuizen, maar niet bij achtergevels.

Doorsnede van een houten gevel en een stenen gevel op vlucht. Het schietlood laat de gewonnen ruimte zijn. Tekening H. Janse

Toen het houtskelet in de loop van de 17de eeuw aan belang afnam, bleven gevels 'op vlucht' staan. Waarom bleef deze uit de houtbouw afkomstige traditie voortbestaan? Er wordt in de literatuur een viertal redenen genoemd:

• Het voorover laten hellen van gevels wint ruimte op de hoger gelegen verdiepingen.
• Het regenwater druipt niet langs de gevel naar beneden, maar druipt af van de zgn. waterlijsten, die in de 17de eeuw nog veel voorkomen, en later van kroonlijsten en onderdorpels.
• Het hijsen van goederen gaat gemakkelijker wanneer een gevel voorover helt.
• Een gevel oogt esthetisch fraaier wanneer hij 'op vlucht staat': een gevel 'op lood' lijkt door de perspectivische vertekening achterover te vallen.

Over het voorover hellen van gevels bestaan veel misverstanden. Vaak wordt gedacht dat de huizen verzakt zijn, maar aan het metselwerk op de hoeken van de zijgevels is goed te zien dat dit niet het geval is. Ook wordt soms gezegd dat er belastingredenen aan ten grondslag zouden liggen. Ook dat is een misvatting.