Amsterdam Monumentenstad

Poortje aan de Gedempte Begijnensloot met daarachter de Engelse kerk (oude Begijnhofkerk)

Het Begijnhof is het enige hofje gesticht in het middeleeuwse Amsterdam en dus gelegen binnen het Singel. Het hofje ligt bijna een meter lager dan de rest van de binnenstad, op het middeleeuwse straatniveau. Onduidelijk is wanneer het Begijnhof is gesticht. De begijnen woonden in 1346 nog in een huis (in een document uit dat jaar wordt gesproken van een 'beghynhuys'). Pas in 1389 wordt voor de eerste keer gesproken van een hof (in een privilegebrief). Oorspronkelijk was het Begijnhof geheel omsloten door water (de Nieuwezijds Voorburgwal, het Spui en de Begijnensloot) met als enige toegang een poortje bij de Begijnensteeg (met een brug over de Begijnensloot). De achtergevels stonden dus in het water.

Het Begijnhof en het St. Luciënklooster op de kaart van Cornelis Anthonisz 1544

Het oude, in 1907 gerestaureerde poortje aan de Begijnensloot, dateert uit 1574 en heeft een steen waarop Sint Ursula is afgebeeld, de patrones van de Amsterdamse begijnen. Het poortje aan de zijde van het Spui, van ongeveer 1725, maakte in ±1908 plaats voor het poortgebouw, Begijnhof 37, dat er nu staat.

Het Begijnhof is geen gewoon hofje omdat het geen oudedagsvoorziening gesticht door particulieren was. Het was meer een soort klooster, alhoewel de begijnen meer vrijheid hadden dan nonnen in een klooster: de begijnen legden wel een gelofte van kuisheid af maar mochten op elk moment het hof verlaten om te trouwen. Bovendien staan er hoge, specifiek Amsterdamse stadshuizen (het Begijnhof is het enige hofje waarvan de huizen als adres de naam van het hofje zelf hebben), waaruit het min of meer particuliere karakter van het hof in het oog valt. Hier geen aaneengerijde woninkjes, zoals gebruikelijk en kenmerk van de meeste hofjes.

Alle panden van het Begijnhof

Het Begijnhof was de enige katholieke instelling die na de Alteratie van 1578 bleef bestaan. De huizen waren nl. particulier eigendom van de begijntjes zelf. Wel moest de kapel aan de Engelse presbyterianen worden afgestaan. Sindsdien wordt het kerkje de Engelse kerk genoemd. Tegenover de ingang van de kapel werden in 1671 twee woonhuizen omgebouwd tot schuilkerk: de H.H. Johannes en Ursula Kerk (de beschermheiligen van het Begijnhof). Nadat de Heilige Stede in 1908 is afgebroken werd deze Begijnhofkapel de mirakelkerk.

Het hof heeft twee bleekvelden met de Engelse kerk ertussenin. Het Begijnhof bevat een groot aantal gevelstenen, waarvan de meesten een duidelijk roomskatholiek karakter hebben.

Op 26 mei 1971 overleed het laatste begijntje, zuster Antonia (op 84-jarige leeftijd). Het beroemdste begijntje in de geschiedenis van het Begijnhof is Cornelia Arens, overleden op 2 mei 1654. Haar laatste wil was in de goot begraven te worden in plaats van in de 'ontheiligde' kapel. Volgens de legende werd zij toch in de kapel begraven maar lag haar kist de volgende dag in de goot naast de kapel (dit herhaalde zich nog tweemaal). Zij werd toen alsnog in de goot begraven. Volgens een andere variant van de legende kon haar ziel geen rust vinden en zwierf zij 's nachts over het hof, waarna zij alsnog in de goot werd begraven.

Begijnhof. Detail van de Waarderingskaart Beschermd Stadsgezicht

Het Begijnhof bevat ca. 140 woningen (waarvan ca. 110 eenkamer- en ca. 25 tweekamerwoningen) bewoond door een gelijk aantal bewoonsters. Deze woningen bevinden zich in 47 gewone stadshuizen met elk hun individueel aanzien, de meesten met gevels uit de 17de en 18de eeuw, maar de huizen zijn doorgaans ouder: 18 huizen hebben nog een gotisch houtskelet. Beroemd is het gerestaureerde houten huis, Begijnhof 34, een woonhuis met een houten voorgevel waarvan er in Amsterdam nog slechts twee bestaan. (Het andere huis met een houten gevel is Zeedijk 1.)

Literatuur

• H.W. Alings. Amsterdamse hofjes. Amsterdam, 1965
• Lopes Cardozo, R. Spruit, Hofjes in Nederland. Haarlem, 1977
• Ger van Dijk. "Van Der Beghinenlande tot Begijnhof". De geschiedenis van het Begijnhof te Amsterdam van 1307 tot heden. Amsterdam, 2004
• I.H. van Eeghen. Vrouwenkloosters en Begijnhof in Amsterdam van de 14de tot het einde van de 16de eeuw. Amsterdam, 1941
• Dr. J.F. Heybroer. 'Het Amsterdamse Begijnhof in de Nederlandse literatuur'. Maandblad Amstelodamum 65 (1978): p. 53-57
• H.J.M. Roetemeijer. 'Testament van Begijntje. Wens uit 1654 wordt nog steeds geëerbiedigd'. Ons Amsterdam 27 (1975): p. 334
• Tom Weerheijm, Robert Lopes Cardozo, Pieter van der Zwan. Hofjes in Amsterdam. Amsterdam, 1979
• H.J. Zantkuijl. 'De beken op het Begijnhof'. Maandblad Amstelodamum 67 (1980): p. 75-81
• H.J. Zantkuijl. 'De middeleeuwse huizen op het Begijnhof'. De Lamp van Diogenes 78 (maart 1983)