Stoepbalusters
Typerend voor het Amsterdamse stadsgezicht is de hoge stoep: een hardstenen trap naar de beletage, die boven straatniveau ligt. De oorzaak hiervan ligt in het hoge grondwater, waardoor kelders gedeeltelijk bovengronds lagen, zgn. souterrains. De stoep kreeg van oudsher ijzeren leuningen, alhoewel op vrijwel alle architectonische tekeningen uit de 1ste helft van de 17de eeuw geen stoepleuningen aanwezig zijn. Dit betekent niet dat ze er niet waren, alleen dat men ze geen onderdeel vond van de architectuur. Op sommige tekeningen van Philips Vingboons zijn wel stoepleuningen aangegeven. Een stenen balustrade was monumentaler geweest, maar daarvoor is in de smalle Amsterdamse stoepenstrook geen ruimte.
17de eeuw
Op de tekeningen van Vingboons van het Huis Huydecoper (1639) en het Huis Bambeeck (1650) zijn ijzeren stoepleuningen te zien. Ze lijken sterk op de 17de-eeuwse stoepbalusters van Leidsegracht 8. Het zijn ronde gegoten palen met een ronde ijzeren staaf als bovenligger. De beide hoekbalusters vertonen een ronde knop en de middenbaluster een paar krulletjes die aan een Ionisch kapiteel doen denken (zoals bij het Huis Huydecoper). De vorm van de ronde balusters verwijst naar stenen balusters, maar zijn ranker. Kenmerkend voor de 17de-eeuwse stoephekken is dat ze alleen op het bordes staan en dat het S-vormige uiteinde met bol de bestijger van de stoep als het ware tegemoet komt. De laat-17e-eeuwse stoephekken van Leliegracht 7 en Reguliersgracht 76 hebben echter al een beginbaluster op de 2de trede. Deze stoepbalusters zijn verwant aan de balusters die de gemeente traditoneel toepast op bruggen, die in tegenstelling tot de stoephekken niet met de mode van de tijd zijn meegegaan.
18de eeuw
In de 18de eeuw ontwikkelt zich de bekende vierkante stoepbaluster, die allen in hoofdvorm met elkaar overeen komen. Ze hebben een tamelijk zware kop en worden naar beneden dunner. Ongeveer halverwege zijn ze meestal versierd met een ornament in Lodewijk XIV, XV of XVI-stijl, waaraan we ze op stilistische gronden kunnen dateren. Vrijwel alle stoepbalusters in de Amsterdamse binnenstad zijn van dit type. Voorbeelden zijn Herengracht 256, Herengracht 338 en Herengracht 493. De vierkante balusters van Keizersgracht 606 en Keizersgracht 730-734 laten zien dat deze ook in de Lodewijk XVI-stijl kan zijn uitgevoerd. Met het verschijnen van de vierkante baluster wordt de ronde ijzeren leuning vervangen door een platte houten leuning, die op een ijzeren strip rust. Een bijzonder voorbeeld is de stoep van het OZ Aalmoezeniershuis (2de kwart 18de eeuw), waar door de gebogen bovenligger is teruggegrepen op de ijzeren leuning.
Het vermelden waard is de stoepbaluster van Keizersgracht 730-734 waarop het Amsterdamse stadswapen is aangebracht.
Begin 18de eeuw ontwikkelt zich naast het sobere vierkante model ook een rijkere variant, de flesbaluster in Lodewijk XIV- of XV-stijl. Voorbeelden zijn de stoep van het Van Brants Rushofje (1733) en de stoepen van de panden Herengracht 495 (1739), Keizersgracht 618 en Herengracht 402 (beiden ca. 1750).
Curieuze voorbeelden zijn: Prins Hendrikkade 124, Herengracht 250, Keizersgracht 224, Keizersgracht 690, Nieuwe Keizersgracht 94, Amstel 228 en OZ Achterburgwal 136.
19de eeuw
Rond 1800 ontstaat onder invloed van de classicistische Empire-stijl een stoepleuning met decoratief hekwerk met meetkundige vlakverdelingen en ritmische herhalingen. Goede voorbeelden hiervan zijn Keizersgracht 596 en Keizersgracht 743. Bij het laatste voorbeeld is de ijzeren beginbaluster vervangen door een stenen stoeppaal, wat later in de 19de eeuw vaker voorkomt.
Curieus zijn enkele zeldzame voorbeelden van Empire-balusters met leeuwenkoppen of klauwpoten: Prins Hendrikkade 125 en Herengracht 174.
Later in de 19de eeuw volgen driepoot-balusters die zo gangbaar werden dat ze inderdaad uit een catalogus komen: Herengracht 528, Keizersgracht 274 en Korte Leidsedwarsstraat 199.
Literatuur
- Ir. R. Boeken. Amsterdamse stoepen. Amsterdam, 1950
Laatste wijziging: januari 2022
