Amsterdam Monumentenstad

Gestut huis in de Jordaan, 1971. Foto Rob Mieremet / Anefo

Wie door het centrum van Amsterdam loopt, kan zich geen voorstelling maken van hoe de stad er een halve eeuw geleden bij lag. Verkrotte huizen, vaak in stutten, gaten in de gevelwand en panden waarvan alleen de onderste verdieping nog overeind stond bepaalden het beeld. Bijna niemand wilde nog in de binnenstad wonen. Voor verschillende wijken maakte de gemeente grootschalige afbraakplannen en veel bewoners trokken weg naar de nieuwbouwwijken of randgemeenten buiten Amsterdam
Bewoners begonnen zich echter steeds meer te verzetten daartegen. Actievoerders in de buurten en monumentenzorgers sloten een verbond en wisten met hun acties de gemeentelijke plannen 180 graden om te buigen. Het behoud en herstel van de Amsterdamse binnenstad is dus niet vanzelf gegaan. Vele generaties liefhebbers, architecten en daarna monumentenzorgers hebben daaraan bijgedragen. Het behoud van de historische binnenstad vormt de grondslag voor de populariteit van Amsterdam: in tegenstelling tot de herstelperiode in de 20ste eeuw waarin velen de stad verlieten, wil nu iedereen wonen en werken in Amsterdam. Uiteindelijk werd de binnenstad zelfs één van de meest gewilde woonlocaties in ons land.

Tekening van Van Houten van beschikbare top (nr. 2).

Monumentenzorg

Als het officiële begin van de monumentenzorg kan de oprichting bij Koninklijk Besluit van de Rijkscommissie voor de Monumentenbeschrijving in 1903 worden beschouwd. Deze kreeg de taak een lijst van de Nederlandse monumenten van geschiedenis en kunst op te stellen. In 1928, een kwart eeuw later dus, was deze lijst gereed. Er volgde niet direct een monumentenwet, maar wel begon in deze periode al de aankoop en restauratie van monumenten, voornamelijk uit particulier initiatief. Ook het streven van bouwinspecteur Eelke van Houten (1872-1970) om geveltoppen te herplaatsen op nieuwbouwpanden die voldeden aan de Woningwet kan als een begin van de hoofdstedelijke monumentenzorg worden gezien. De meest spectaculaire restauraties waren die van de Vereniging Hendrick de Keyser. Deze particuliere instelling streefde vooral het oorspronkelijke 17de-eeuwse gevelbeeld na, waarbij zelfs de kruiskozijnen werden teruggebracht. De inspanningen waren echter een druppel op de gloeiende plaat omdat er zeer veel panden onbewoonbaar werden verklaard en gesloopt.

Stadsherstel

Dirk van Hasseltssteeg 51-53. Reconstructie 17de-eeuwse toestand (links) en restauratievoorstel (rechts). Tekening Tekenkamer BMZ

Na de oorlog volgde in 1956 de oprichting van de Amsterdamse Maatschappij tot Stadsherstel NV, die het werk van Van Houten voortzette door vele geveltoppen, afkomstig van gesloopte panden, te herplaatsen bij restauratiewerkzaamheden. De drijvende kracht achter de naoorlogse monumentenzorg was Geurt Brinkgreve (1917-2005) die het concept van 'stadsherstel' had bedacht. Niet alleen individuele monumenten moesten worden gered, maar hele buurten: de gemeente had immers 'wederopbouwgebieden' aangewezen die vrijwel geheel gesloopt moesten worden. De gemeente beschouwde de historische woonhuizen ongeschikt om in te wonen. Zo zouden de Jordaan en de Nieuwmarktbuurt grotendeels van de kaart worden geveegd. Aan de Zandhoek werd echter bewezen dat het financieel mogelijk was om woonhuismonumenten op rendabele wijze te verbouwen tot aantrekkelijke woningen. Toen dat was aangetoond kon men aan de slag. Net als bij de Vereniging Hendrick de Keyser bleven de panden in bezit van de restaurerende instelling en werden de monumentenwoningen verhuurd. Door het huizenonderzoek van Henk Zantkuijl (1925-2012) konden de restauraties ook in wetenschappelijke zin aanzienlijk worden verbeterd: er was veel meer bekend over 17de- en 18de-eeuwse huizen - hun indeling, materiaalgebruik en bouwmethoden - dan in de vooroorlogse periode.

Waarderingskaart van het beschermd stadsgezicht, opgesteld in 2000

Zantkuijl was betrokken bij het in 1953 opgerichte Gemeentelijk Bureau Monumentenzorg (BMZ). Het gemeentelijk bureau heeft belangrijk bijgedragen aan de 'wederopbouw' van de Amsterdamse binnenstad in de naoorlogse decennia, niet alleen door vele restauraties op de bouwsteiger te begeleiden maar ook restauratievoorstellen uit te tekenen. Duizenden monumenten werden in deze periode gerestaureerd. In het Stadsarchief worden vele fraaie restauratietekeningen bewaard. Opvallend is dat ze vrijwel allemaal 'roederamen' hebben: schuiframen met kleine ruitjes. Dit raamtype was een standaard voor de naoorlogse restauratie. Er werd dus een ideaalbeeld nagestreefd, want ook in 17de-eeuwse gevels werden schuiframen geplaatst (dus geen kruiskozijnen zoals vóór de oorlog wel steeds gebeurde).

Een symbolische afsluiting van de 20ste eeuw vormt de aanwijzing van de binnenstad als 'beschermd stadsgezicht' in de zin van de Monumentenwet. In 2010 volgde - na een 15 jaar lange procedure - de plaatsing van de Amsterdamse binnenstad op de UNESCO Werelderfgoedlijst. Dit kan worden gezien als een symbolische afsluiting van de wederopbouwperiode, tegelijk ook als een erkenning voor het werk van vele generaties voor het behoud en herstel van de Amsterdamse binnenstad.

Een selectie van de belangrijkste voorbeelden

Op deze website staan duizenden voorbeelden van restauraties, in de breedst mogelijke zin, inclusief herbouw, reconstructie en zelfs historiserende nieuwbouw, voor zover bedoeld om het stadsgezicht te herstellen. Daaruit is een selectie van ruim honderd voorbeelden gemaakt die hieronder wordt getoond.

1900-1945

1. Rembrandthuis (1909)
   

   Vóór restauratie
2. Huis aan de Drie Grachten (1909/10) (*)
3. Haarlemmerdijk 142 (1915)
4. Prinsengracht 715 (1915)
5. Zeedijk 1 (1925)
6. Nieuwmarkt 20-22 (1926)
7. OZ Voorburgwal 100 (1929)
8. Prinsengracht 2-4 (1929, 1955/56)
9. NZ Voorburgwal 264 (1930)
10. Kattengat 4-6 (1930/31)
11. Nieuwebrugsteeg 13 (1932)
12. Rapenburg 13 (1934)
13. Koninklijk Paleis (1935/39, 1960/68)
14. Anjeliersstraat 23 (1936)
15. Herengracht 309-311 (1936)
16. Keizersgracht 464 (1936) (*)
17. NZ Voorburgwal 75 (1937)
18. Palmgracht 12-16 (1938)
19. Oudeschans 39 (1941)
20. Bloemgracht 87-89-91 (1942/47) (*)
21. OZ Voorburgwal 14 (1943) (*)

1945-1978

22. Prins Hendrikkade 155-156/Kalkmarkt 2 (1951/53, 1957/60)
23. Herengracht 605 (1953)
24. Uilenburger Synagoge (1953/55)
25. Singel 2-2A (1953/57)
26. Zandhoek 2-3-4-5-6-7 (1954/62) en 8-9-10-11-12-13-14 (1955/78)
27. Oude Kerk (1955/78, 1994/98)
28. Dirk van Hasseltssteeg 51 en 52 (1955)
29. Brouwersgracht 218-220 (1955/57)
30. Heintje Hoeksteeg 26 (1956)
31. OZ Voorburgwal 316 (1956)
32. Begijnhof 34 (1956/57)
33. Beulingstraat 25 (1956/57)
34. Herengracht 81 (1957, 1975) (*)
35. Prinsengracht 747-755 (1957/61)
36. Het Arsenaal (1958/61)
    

    Egelantiersgracht 66-70 vóór restauratie
37. Brouwersgracht 86 (1959/60)
38. Herengracht 342 (1960)
39. Herengracht 100 (1961)
40. Eerste Tuindwarsstraat 19 (1961) (*)
41. Dam 11 (1962)
42. Herengracht 361 (1962) (*)
43. Binnenkant 26 (1962/63)
44. Kerkstraat 192-198 (1962/65)
45. Herengracht 334-336 (1963)
46. Leliegracht 36 (1963) (*)
47. Egelantiersgracht 66-70 (1963/64) (*)
48. Beulingstraat 27 (1964)
49. Leliegracht 60 (1964/65)
50. Nieuwe Keizersgracht 15-17-19 (1964/65)
51. Korte Prinsengracht 5-7-9 (1964/66)
52. Burgerweeshuis (1964/75)
53. Westerstraat 54 (1965)
54. OZ Achterburgwal 60-62 (1965/66)
55. Singel 140-142 (1966/67) (*)
56. Prinsengracht 124 en 126 (1966/68) (*)
    

    Prinsengracht 124-126 vóór restauratie (v.r.n.l.)
57. Herenmarkt 26 (1967)
58. Keizersgracht 170 (1967)
59. Staalstraat 18-20 (1967)
60. Weteringstraat 4 (1967)
61. Raamgracht 6-8 (1967/68)
62. Herengracht 170-172 (1967/71, 1968/69)
63. Herenstraat 29-31-33-35-37-39-41 (1967/69) (*)
64. OZ Voorburgwal 66 (1968/69)
65. Claes Claesz.hofje incl. Egelantiersstraat en Tuinstraat (1968/73)
66. Reestraat 2 (1970)
67. Kattenburgerplein 2-10 (1970)
68. Kalkmarkt 11-12-13 (1971)
69. Prinsengracht 562 en 564 (1971) (*)
70. Vijzelgracht 1-3-5 (1971) (*)
71. Brouwersgracht 97-99-101 (1972)
72. Herenmarkt 21 (1972)
73. Lindengracht 49-51-53 (1972)
74. Palmgracht 73-79 (1972)
75. Keizersgracht 62 en 64 (1971/73)
76. Huis de Pinto (1974/75)
77. Lindengracht 55-57 (1975)
78. Herengracht 43-45 (1975)
79. Herengracht 61 (1975)
80. Raamgracht 17 (1976) (*)
81. Oost-Indisch Huis (1976)
82. M.J. Kosterstraat 14-15 (1977)
83. West-Indisch Huis (1977/81)
84. Nieuwendijk 1 (1978)

Na 1978

Het Blaeu Erf-complex (NZ Voorburgwal 87-89-91-93-95-97-99) vóór restauratie.
77. Bloemgracht 97 (1979)
78. Reestraat 8 (1980/81)
79. NZ Voorburgwal 87-89-91-93-95-97-99 (1980/82) (*)
80. Reestraat 5-7 (1982)
81. Reguliersgracht 11-13 (1982)
82. Entrepotdok (1983)
83. Keizersgracht 224-226 (1984)
84. Keizersgracht 539-543 (1984)
85. Lange Niezel 22 (1985, 1991/92)
86. Herengracht 300 (1987)
87. Utrechtsestraat 137 (1987)
88. Singel 285 (1988)
89. Leidsegracht 46 (1988)
90. Bethaniënklooster (1988/89)
91. Olofskapel (1991/93)
92. Nieuwe Herengracht 45-47-49-51-53-55 en J.D. Meijerplein 22 (1991/93)
93. OZ Achterburgwal 189 (1992)
94. Sint Jansstraat 42-44-46 (1992)
95. Magna Plaza (1992)
96. Binnen Brouwersstraat 2 (1993)
97. Noorderkerk (1993/98)
98. Sint Annenstraat 10-12-14-16 (1995)
99. Zeedijk 100-102 (1995)
100. Dominicuskerk (1995/96)
101. Haarlemmerstraat 1 (1996)
102. Lange Niezel 24 (1996)
     

     Top #65 van de Monumentenwerf, uitgelegd op de grond in het atelier van Tobias Snoep (8 oktober 2007)
103. Leidsegracht 106 (1999)
104. Sint Nicolaaskerk (1999/2000)
105. Tuschinski (2001/02)
106. Beurs van Berlage (2001/2003)
107. Leidsegracht 44 (2003)
108. Haarlemmerdijk 65 (2004)
109. Sint Jansstraat 27-29 en 37-39 (2005)
110. Warmoesstraat bij 18 (aan natte Damrak) (2006)
111. Palmgracht 1-3 (2009)
112. Rozenstraat 68-76 (2009)
     
113. Runstraat 4 (2009)

(*) voor het boek geselecteerd

Het boek Amsterdam, bijna gesloopt vertelt het verhaal van de miraculeuze redding en opmerkelijke wederopbouw van de Amsterdamse binnenstad.

Walther Schoonenberg. Amsterdam, bijna gesloopt. Het verhaal van de wederopbouw van de binnenstad. Amsterdam: Prometheus: 2026. ISBN 9789044661248.
In het boek staan 177 zwart-wit afbeeldingen en een kleurenkatern met 19 afbeeldingen. Aantal pagina's: 256. Verkrijgbaar voor € 27,50 in de erkende boekhandel of bestellen via de uitgever of een boekwinkel-webshop.
Het boek is voor een deel gebaseerd op de informatie in deze online-database.